Các nghiên cứu dịch tễ cho thấy suy dinh dưỡng bào thai là yếu tố góp phần làm tăng các bệnh như tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh thận và bệnh tim mạch khi trẻ trưởng thành. Người mẹ bị thiếu ăn hoặc ăn uống không hợp lý là nguyên cớ của suy dinh dưỡng bào thai (trẻ đẻ ra có cân nặng < 2.500g).
Theo kết quả điều tra toàn quốc năm 2015 cho thấy 32,8% phụ nữ có thai (PNCT), 25,5% phụ nữ tuổi sinh đẻ (PNTSĐ), 27,8% con nít (TE) dưới 5 tuổi bị thiếu máu. Tỷ lệ thiếu máu cao nhất ở te dưới 24 tháng tuổi (42.7- 45%). PNTSĐ khu vực miền núi có tỷ lệ thiếu máu cao nhất (27.9%), khu vực nông thôn và đô thị có thiếu máu thấp hơn với tỷ lệ tương ứng là 26.3 và 20.8%. Thiếu máu do thiếu sắt chiếm tỷ lệ 63,6 % TE; 54,3% PNCT và 37,7% PNTSĐ các trường hợp thiếu máu. Thiếu sắt chiếm tỷ lệ 50,3% TE; 47,3% PNCT và 23,6% PNTSĐ.
đàn bà dễ bị thiếu máu thiếu sắt hơn nam giới vì dự trữ sắt của họ thấp do mất máu trong các kỳ kinh nguyệt. Khi có thai, dự trữ sắt trong thân đàn bà không đáp ứng đủ việc tạo hồng cầu, do sự tăng thể tích máu ngày càng nhiều để nuôi thai nhi. Bệnh thiếu máu ảnh hưởng nghiêm trọng tới sức khỏe cả mẹ lẫn con.Người mẹ thiếu máu thường mỏi mệt, hoa mắt, chóng mặt, khó thở khi gắng công, khi đẻ có nhiều rủi ro, tỷ lệ tử vong khi đẻ ở những người mẹ thiếu máu cao hơn so với bà mẹ thường nhật.Người ta đã coi thiếu máu là một nhân tố nguy cơ trong sản khoa.
Đối với thai nhi, thiếu máu thường gây tình trạng đẻ non và tử vong lọt lòng cao. Thiếu máu dinh dưỡng ở trẻ sơ sinh thường là do mẹ bị thiếu sắt nên lượng sắt dự trữ của cơ thể trẻ thấp. Khi mang thai tổng lượng sắt cần > 1.000mg hay nhu cầu sắt hàng ngày là 59,2mg sắt nhân tố (so với 39,2mg/ngày ở phụ nữ không có thai).
Cần phải bổ sung sắt, acid folic bằng đường uống
Ở nước ta, những tri thức về săn sóc sức khỏe bà mẹ khi mang thai đã được phổ thông rộng rãi. Tuy nhiên, trên thực tại, nhiều phụ nữ không được tiếp cận đầy đủ những thông tin về dinh dưỡng hợp lý để chuẩn bị cho việc đón đứa con chào đời sáng ý và khỏe mạnh. Theo kết quả của một số nghiên cứu, để hỗ trợ thai nhi phát triển tối ưu, các vi chất dinh dưỡng như sắt, acid folic, kẽm, canxi... và các vitamin đóng một vai trò khôn xiết quan yếu. Đây là vấn đề đang được quan tâm ở Việt Nam, vì tình trạng thiếu vi chất ở bà mẹ mang thai chưa được quan tâm đầy đủ. Bổ sung sắt, acid folic đầy đủ sẽ giúp cải thiện sức khỏe bà mẹ và thai nhi.
Sắt trong thân có vai trò rất quan trọng vì đây là nguyên tố cấp thiết để tạo hồng huyết cầu.Sắt có nhiệm vụ vận chuyển oxy và CO2 trong quá trình hô hấp, có vai trò quan yếu trong sự phát triển trí não ở trẻ nhỏ.Sắt còn giúp bảo vệ thân thể không bị nhiễm khuẩn vì sắt dự vào thành phần của một enzym trong hệ miễn dịch, sắt giúp biến đổi betacaroten thành vitamin A, giúp tạo collagen (giúp gắn kết các mô thân).Nếu sắt không được cung cấp đủ sẽ đưa đến thiếu máu thiếu sắt. Lượng sắt ở trẻ sơ sinh là 250mg, ở trẻ 1 tuổi khoảng 420mg và ở người trưởng thành khoảng 3.500mg - 4.000mg.
Acid folic (hay còn gọi là folat, vitamin B9) rất cấp thiết cho sự phát triển, phân chia tế bào và cho sự hình thành tế bào máu.Nhu cầu acid folic trung bình ở người trưởng thành 400µg/ngày. Nhu cầu này tăng lên trong thời kỳ mang thai (600µg/ ngày) để đáp ứng cho sự phân chia tế bào cũng như sự tăng kích tấc của tử cung.
Acid folic rất cần cho quá trình tổng hợp nhân tế bào acid deoxyribo nucleic (AND), acid ribo nucleic (ARN) và protein; cho sự hình thành nhau thai; sự tăng trưởng của bào thai. Do số lượng tế bào hồng cầu gia tăng theo sự gia tăng của khối lượng máu và do tăng thải folate qua nước đái trong khi mang thai, nên nữ giới mang thai thường hay thiếu acid folic. Sự thiếu hụt này sẽ làm thiếu máu hồng cầu; nguy cơ sẩy thai cao; sinh non, sinh con nhẹ cân.
Đặc biệt, việc thiếu acid folic có thể gây khuyết tật ống thần kinh của thai nhi, gây nứt đốt sống và não úng thủy (não có nước). Nứt đốt sống là một khuyết tật, trong đó một bộ phận của một hay nhiều đốt sống không phát triển trót, làm cho một đoạn tủy sống bị lộ ra.Nứt đốt sống có thể xảy ra ở bất cứ đốt sống nào nhưng thường gặp ở dưới dây lưng và mức độ nghiêm trọng tùy vào số mô tâm thần bị phô bày. Sự hoàn thiện của việc khép ống thần kinh kết thúc vào ngày thứ 28 của thai kỳ. nên, bổ sung acid folic trước khi thụ thai mới có hiệu quả đề phòng khuyết tật ống thần kinh cho thai nhi.
Mỗi nữ giới mang thai đều có nguy cơ tiềm ẩn sinh ra những em bé bị nứt đốt sống, cho dù họ bao nhiêu tuổi, con so (lần đầu) hay con rạ (từ lần hai) mặc dù lần mang thai trước đó bà mẹ đã sinh ra đứa trẻ khỏe mạnh. tuy thế, một số trường hợp đàn bà cần phải bổ sung acid folic (theo chỉ định của nhân viên y tế) sau:
- Tình trạng dinh dưỡng kém, bị sụt cân, ăn ít, khẩu phần ăn không cân đối, thiếu vi chất dinh dưỡng.
- Có tuổi không ăn được do mỏi mệt, chán ăn hay lo âu nhiều.
- Mới sẩy thai, hay thai chết lưu.
- Làm việc vất vả hoặc bị găng tay thần kinh.
- nữ giới đẻ dày, đẻ nhiều, có thể để lại hậu quả thật trạng dinh dưỡng kém, nên rất cần cung cấp đủ acid folic trước khi mang thai.
- Có tiền sử sinh con khuyết thiếu ống tâm thần.
- Nghiện cà phê, rượu hay thuốc lá.
Nhiều nghiên cứu lớn trên thế giới gần đây đã chỉ ra rằng, nồng độ acid folic đủ cao trong máu người mẹ rất cấp thiết cho việc đóng ống tâm thần thông thường ở thai nhi. Có thể ngăn ngừa 70% - 80% số trẻ bị kì quái ống thần kinh nếu trước và trong thời gian mang thai người mẹ được bổ sung acid folic đầy đủ.
Các giải pháp gian thiếu sắt và acid folic
Ăn uống hợp lý, đa dạng các loại thực phẩm là biện pháp buồng thiếu vi chất tốt nhất. Trước và trong khi có thai, cần có khẩu phần ăn đủ số lượng và cân đối về chất lượng để đảm bảo cung cấp đủ vitamin, các khoáng vật và các yếu tố vi lượng. Để phòng thiếu acid folic và sắt, nên ăn các loại thịt có màu đỏ như thịt lợn, thịt bò, gan, các loại rau có màu xanh thẫm như bông cải, các loại đậu, ngũ cốc. Để tăng quá trình chuyển hóa và thu nạp sắt, cần tăng cường vitamin C, nên cần ăn đủ rau xanh và hoa quả chín.
đàn bà dự định mang thai, mang thai và cho con bú nên dùng thực phẩm có tăng cường sắt/acid folic để bảo đảm cung cấp đủ lượng sắt và acid folic hàng ngày, kết hợp với các vitamin và khoáng vật khác.
Bổ sung sắt, acid folic bằng đường uống: phụ nữ là đối tượng rất dễ bị thiếu sắt và acid folic và trong một số trường hợp, sự bổ sung hai chất dinh dưỡng này ưng chuẩn ăn uống là không đủ, thành thử, cần phải bổ sung bằng đường uống thuốc. nữ giới không mang thai bổ sung sắt/acid folic mỗi tuần 1 viên (60mg sắt nhân tố, 2.800µg acid folic) trong thời gian 3 tháng, nghỉ 3 tháng, sau đó tiếp tục bổ sung 3 tháng.
PNCT cần uống bổ sung viên sắt/acid folic 1 viên/ngày (60mg sắt nhân tố và 400µg acid folic) từ khi phát hiện có thai đến sau khi sinh 1 tháng. Để tránh tác dụng phụ (như buồn nôn, táo bón...) của viên sắt nên uống sau bữa ăn 1 - 2 giờ, sắt tiếp thụ tốt khi trong khẩu phần ăn sử dụng những thực phẩm có nhiều vitamin C. Không uống sắt cùng với chè, cà phê vì chất tanin trong chè, cà phê sẽ giảm thu nhận sắt.
ThS.BS. NGUYỄN TIẾN TUẤN
Hồng hoa.
